مسیر ترانس‌خزر در مسیر کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال–جنوب گام برمی‌دارد

قزاقستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان در حال همکاری برای ایجاد مدل تعرفه‌ای واحد برای مسیر بین‌المللی حمل‌ونقل ترانس‌خزر (TITR) هستند. این موضوع را قاسم‌ژومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، در تاریخ ۲۴ ژوئن و در دیدار با ادوارد زیگریست، معاون ارشد شرکت Mediterranean Shipping Company (MSC)، اعلام کرد. نظام تعرفه‌ای واحد

نظام تعرفه‌ای واحد

قاسم‌ژومارت توکایف در جریان این دیدار اظهار داشت که توسعه مسیر بین‌المللی حمل‌ونقل ترانس‌خزر در حال حاضر یکی از اولویت‌های راهبردی قزاقستان محسوب می‌شود. وی تأکید کرد پروژه‌هایی که شرکت MSC در سواحل دریای خزر در قزاقستان اجرا می‌کند، «به‌طور قابل‌توجهی رقابت‌پذیری این مسیر را افزایش داده و به رشد حجم جابه‌جایی کالا میان آسیا و اروپا کمک خواهد کرد.» به گفته ادوارد زیگریست، برنامه‌های بلندمدت سرمایه‌گذاری این شرکت در قزاقستان شامل سرمایه‌گذاری در پایانه‌های لجستیکی، دارایی‌های ریلی، زیرساخت‌های بندری، خدمات حمل‌ونقل دریایی و حمل‌ونقل هوایی بار است. تعرفه‌های سراسری یا یکپارچه، یکی از روش‌های پذیرفته‌شده برای افزایش جذابیت تجاری کریدورهای بین‌المللی حمل‌ونقل به‌شمار می‌روند. این نظام تعرفه‌ای، برنامه‌ریزی مالی را تسهیل کرده و فرآیند تنظیم اسناد حمل را ساده‌تر می‌سازد. چنین سازوکاری هم‌اکنون در کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال–جنوب نیز اجرا می‌شود. در شاخه شرقی این کریدور که از قلمرو قزاقستان و ترکمنستان عبور می‌کند، تعرفه سراسری از سال ۲۰۲۳ به اجرا درآمده است. همچنین، توافق‌نامه میان شرکت راه‌آهن روسیه، راه‌آهن جمهوری آذربایجان و راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران درباره اعمال تعرفه یکپارچه در مسیر غربی، در نوامبر ۲۰۲۵ و در چارچوب هشتادوسومین نشست شورای حمل‌ونقل ریلی کشورهای عضو مشترک‌المنافع (CIS) به امضا رسید.

کریدور در نقطه‌ی عطف

مسیر بین‌المللی حمل‌ونقل ترانس‌خزر، یک کریدور چندوجهی است که کالاها را از طریق قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا منتقل می‌کند. این مسیر در شرایط کنونی به‌طور جدی نیازمند ارتقای رقابت‌پذیری خود است. کازبک مایگلدینوف، رئیس بنیاد «انجمن پژوهشگران چین» در قزاقستان، در جریان میزگرد «محور جدید تجارت؛ مهم‌ترین مسیرهای لجستیکی امروز» که در ماه مه سال جاری برگزار شد، اعلام کرد که حجم بار جابه‌جا شده در این کریدور طی سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، پنج برابر افزایش یافته و از ۸۴۰ هزار تن به ۴٫۱۲ میلیون تن رسیده است. با این حال، به گفته وی، مسیر ترانزیتی چین–اروپا–چین از طریق خاک روسیه همچنان از نظر تمامی شاخص‌ها، از جمله سطح توسعه زیرساخت‌ها و امکان حمل مستقیم کالا بدون نیاز به تخلیه و بارگیری مکرر، برتری قاطع خود را حفظ کرده است. به گفته مایگلدینوف، مسیر ترانس‌خزر در حال حاضر در «نقطه عطف» یا مرحله‌ای تعیین‌کننده از تحول خود قرار دارد. برآورد بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD) نشان می‌دهد که توسعه این کریدور به حدود ۱۹ میلیارد یورو سرمایه‌گذاری نیاز دارد. از یک سو، این مسیر از حمایت عوامل ژئوپلیتیکی و سیاست چین برای متنوع‌سازی مسیرهای تجاری برخوردار است؛ اما از سوی دیگر، همچنان با آسیب‌پذیری‌های ساختاری مواجه بوده، ظرفیت آن ۲۰ تا ۳۰ برابر کمتر از مسیر شمالی است و هزینه تمام‌شده حمل نیز بالاتر است. افزون بر این، کاهش سطح آب دریای خزر نیز مخاطرات مضاعفی برای این کریدور ایجاد کرده است.

مایگلدینوف در پایان اظهار داشت: «برخی پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که در صورت انجام سرمایه‌گذاری‌های لازم و اجرای اصلاحات ساختاری، کریدور میانی قادر خواهد بود تا سال ۲۰۳۰ حجم حمل بار خود را به سه برابر، یعنی حدود ۱۱ میلیون تن، افزایش داده و زمان ترانزیت را به نصف کاهش دهد. به اعتقاد من، باید این مسیر را به‌عنوان سومین رکن معماری در حال شکل‌گیری شبکه چندکریدوری اوراسیا تلقی کرد.»

حرکت به مرحله‌ای جدید

به گفته الکساندر کاراوایف، کارشناس مؤسسه مطالعات راهبردی خزر، بحث درباره ایجاد تعرفه واحد برای مسیر بین‌المللی حمل‌ونقل ترانس‌خزر بیش از ۱۰ سال است که در جریان است. به گفته وی، طی همین مدت نیز موضوع تشکیل اپراتور واحد برای این کریدور مورد بحث و بررسی قرار داشته است.

کاراوایف در گفت‌وگو با نشریه 1520International اظهار داشت: «کارشناسان اجرایی معتقدند شاید اکنون زمان آن فرا رسیده باشد که یک شرکت حمل‌ونقل خارجی به این کریدور جذب شود و اختیارات لازم به آن واگذار گردد تا به‌عنوان اپراتور اصلی مسیر فعالیت کند.» وی افزود که سطح هماهنگی زیرساخت‌های موجود در مسیر ترانس‌خزر برای پاسخگویی به نیازهای شرکت‌های حمل‌ونقل منطقه‌ای کافی است، اما برای مدیریت حجم بالای ترانزیت در مقیاس اوراسیایی کفایت نمی‌کند.

به اعتقاد این کارشناس، تبدیل مسیر بین‌المللی حمل‌ونقل ترانس‌خزر (TITR) به یک سامانه حمل‌ونقل در تراز جهانی، مستلزم اتکای دولت‌های ذی‌ربط به بازیگران بزرگ بازار لجستیک و سرمایه‌گذاران بین‌المللی است. وی تأکید کرد که تحقق این هدف مستلزم همسوسازی عملکرد نهادهای تنظیم‌گر و اپراتورهای زیرساختی که از جمله مسئول هماهنگی تعرفه‌ها و رژیم‌های تردد بار هستند با استانداردهای بین‌المللی است.

با این حال، این پرسش که آیا اقدامات پیشنهادی می‌تواند موجب جذب بارهای ترانزیتی بیشتر به مسیر ترانس‌خزر شود، همچنان محل بحث و اختلاف‌نظر است. به باور کاراوایف، تحقق این هدف در درجه نخست به میزان مشارکت و فعالیت دو بازیگر عمده خارج از منطقه، یعنی اتحادیه اروپا و چین، بستگی دارد. از سوی دیگر، وی معتقد است که حجم حمل‌ونقل کالا در داخل منطقه، همزمان با تعمیق همگرایی اقتصادی، به‌طور اجتناب‌ناپذیر افزایش خواهد یافت؛ صرف‌نظر از اینکه آیا این کریدور موفق به جذب سهم بیشتری از ترانزیت اوراسیایی شود یا خیر. به گفته وی، با توجه به روند رو به رشد اقتصاد کشورهای ساحلی دریای خزر، می‌توان انتظار داشت که تقاضا برای استفاده از مسیر بین‌المللی حمل‌ونقل ترانس‌خزر در سال‌های آینده به‌طور مستمر افزایش یابد.

دیمیتری کوپتف