ساختار لجستیکی جهان چندقطبی

در مجله علمی «حمل‌ونقل بریکس»، مقاله‌ای از سرگی پاولوف، معاون اول مدیرعامل شرکت سهامی عام «راه آهن روسیه»، با عنوان «نقش شرکت سهامی عام راه آهن روسیه در شکل‌‌گیری فضای یکپارچه لجستیکی بریکس» به چاپ رسیده است. هیئت تحریریه نشریه «1520International» ضمن مطالعه این اثر، ارائه مفاد و نکات کلیدی آن را به مخاطبان خود ضروری می‌داند.

ساختار لجستیک جهانی در حال تجربه تحولات و دگرگونی‌های بنیادین است. در چنین شرایطی، گروه بریکس که به ده کشور گسترش یافته است، از یک تریبون صرفاً گفتگو‌محور به ابزاری واقعی جهت توسعه و پیشبرد مسیرهای ترابری تبدیل می‌شود. روسیه با برخورداری از پتانسیل ترانزیتی کم‌نظیر و زیرساخت‌های ریلی پیشرفته، نقشی کلیدی در این روند ایفا می‌کند.

آمارها گویای همه چیز هستند

آمارهای رسمی تأیید می‌کنند که رویکرد معطوف به شرق و جنوب، دیگر تنها در حد بیانیه نبوده است. بر اساس نتایج سال ۲۰۲۵ میلادی، حجم حمل‌ونقل بار شرکت سهامی عام راه آهن روسیه با کشورهای عضو بریکس به ۳۰۵ میلیون تن رسید. این رقم معادل ۵۷ درصد از کل جریان بارهای بین‌المللی این هلدینگ است. پویایی عملکرد در نیمه نخست سال چشمگیرتر نیز بوده است؛ به طوری که با رشدی ۸.۴ درصدی به ۱۶۳ میلیون تن رسید. (این روند رو به رشد در پایان ۹ ماهه نیز حفظ شده و حدود ۲۴۴ میلیون تن بار جابه‌جا شده است).

کشورهای چین، امارات متحده عربی، برزیل، هند و مصر به عنوان پیشران‌های جغرافیایی این حوزه عمل می‌کنند و بیش از ۹۸ درصد از کل حجم حمل‌ونقل باری با گروه بریکس به آن‌ها اختصاص دارد. عمده‌ترین اقلام کالایی شامل زغال‌سنگ، فرآورده‌های نفتی، کودهای شیمیایی و معدنی، سنگ آهن، غلات، فرآورده‌های چوبی، مواد شیمیایی و همچنین محموله‌های با طیف گسترده می‌باشند.

شایان ذکر است روند رشد حمل‌ونقل کانتینری نیز به طور جداگانه قابل توجه است؛ به‌طوری‌که این بخش از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ میلادی با ۳۷ درصد افزایش به ۳.۴ میلیون (TEU) رسیده است. مواد شیمیایی، خودرو و قطعات منفصله، کاغذ، کودهای شیمیایی، غلات و فلزات رنگی، به عنوان پیشران‌های این بخش عمل می‌کنند.

شش کریدور به عنوان شبکه شریانی نوین

کارگروه زیرساخت، حمل‌ونقل و لجستیکِ شورای کسب‌وکار بریکس (که ۲۰۰ نماینده شرکت از کشورهای عضو را گرد هم آورده است)، تیپ‌شناسی مشتمل بر شش مسیر کلیدی بریکس را پیشنهاد کرده است (تصویر شماره ۱):

شماره ۱: شامل کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل «شمال - جنوب» است و ارتباطات میان روسیه و بلاروس را با کشورهای قفقاز جنوبی، ایران، کشورهای آسیای جنوبی و خلیج فارس برقرار می‌سازد.

شماره ۲: کریدور «شرق - غرب» (شامل روسیه، بلاروس، قزاقستان، مغولستان و چین).

شماره ۳: حوزه «آزوف - دریای سیاه» (از طریق بنادر آزوف و دریای سیاه و سپس از طریق حمل‌ونقل دریایی به مقصد مصر، کشورهای آمریکای لاتین و آفریقا).

شماره ۴: حوزه «شمال‌غربی» (شامل بنادر مورمانسک، سن‌پترزبورگ، آرخانگلسک، کالینینگراد و از آنجا به صورت حمل‌ونقل دریایی به مقصد چین، هند، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و برزیل، از جمله از طریق مسیر دریایی شمال).

شماره ۵: خطوط بین‌المللی دریایی (چین - آسیای جنوب شرقی - هند - آفریقای جنوبی - برزیل؛ روسیه - مصر - عربستان سعودی - آفریقای جنوبی؛ فدراسیون روسیه - مصر - برزیل).

شماره ۶: مسیرهای ترانس‌آفریقایی؛ یک سیستم برنامه‌ریزی شده با طول تقریبی ۱۰.۳ هزار کیلومتر (که ۸ هزار کیلومتر آن خطوط موجود است) و از طریق کشورهای مصر، اتیوپی و آفریقای جنوبی امتداد می‌یابد.

شاخص ارتباط لجستیکی بریکس

به‌منظور ارزیابی جامع اثربخشی مسیرهای بریکس، کارگروه مذکور با همکاری «شورای هماهنگی حمل‌ونقل ترانس‌اوراسیایی»، در سال ۲۰۲۶ «شاخص ترکیبی پیوستگی لجستیکی بریکس» (BLCI) را تدوین نمود. روش‌شناسی پیشنهادی طرف روسی، امکان شناسایی «گلوگاه‌ها» و روند بهبودها را فراهم می‌آورد.

در همین راستا، فرآیند ارسال آزمایشی کانتینرها در چهار مسیر (به مقصد آفریقای جنوبی، چین، هند/امارات و برزیل) توسط هلدینگ «راه آهن روسیه»، گروه «FESCO» و شرکت «فوس‌آگرو» (FosAgro) با موفقیت انجام شده است.

تحلیل‌های کیفی نشان می‌دهد که در حال حاضر، مسیرهای شماره ۲، ۳، ۴ و ۵ از بالاترین سطح کارایی برخوردار بوده و با تثبیت عملیاتی، زمان تحویل رقابتی دارند. با این وجود، کارشناسان بیشترین پتانسیل رشد را در کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل «شمال - جنوب» (مسیر شماره ۱) و مسیر دریایی شمال (شماره ۴) می‌بینند. توسعه این مسیرها می‌تواند با کاهش زمان و هزینه‌های حمل‌ونقل میان آسیا، اروپا و آفریقا، توازن لجستیکی را به طور بنیادین تغییر دهد.

موضوعی با اهمیت ملی

در فوریه ۲۰۲۶، بنا به تصمیم رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه، ولادیمیر پوتین، «کمیته ملی امور همکاری‌های تجاری در چارچوب اتحادیه بریکس» تشکیل گردید. ریاست این ساختار جدید توسط رئیس‌جمهور به «ماکسیم اورشکین»، معاون رئیس دفتر ریاست جمهوری روسیه، سپرده شد.

آلگ بلازیوراف، مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره شرکت سهامی عام راه آهن روسیه، به عضویت این رکن هماهنگی درآمد تا مسئولیت حوزه‌های مرتبط با لجستیک حمل‌ونقل، زیرساخت‌ها و همکاری‌های اقتصادی کشورهای عضو را بر عهده گیرد. این امر مؤید اهمیت دستور کار حمل‌ونقلی به عنوان یک موضوع با اهمیت ملی است. از نتایج کلیدی نشست دهلی‌نو (سپتامبر ۲۰۲۶)، تثبیت بخش حمل‌ونقل در اعلامیه نهایی به عنوان یکی از محرک‌های اصلی توسعه پایدار بود. نتایج مشابهی نیز در گزارش سالانه «شورای کسب‌وکار» که به رهبران کشورها ارائه شد، منعکس شده است.

بنیانی قابل اتکا

شرکت سهامی عام «راه آهن روسیه» در ساختار بریکس به طور مستمر ابتکارات راهبردی را به سازوکارهای نظام‌مند برای همکاری‌های چندجانبه تبدیل می‌کند؛ اقداماتی که از تیپ‌شناسی مسیرها و موانع و ارسال‌های آزمایشی گرفته تا توسعه آکادمی حمل‌ونقل و ایجاد سامانه دیجیتال واحدِ «BRICS Transport.com» را شامل می‌شود. پیوستگی لجستیکی که بدین ترتیب شکل می‌گیرد، به شالوده‌ای مطمئن برای تجارت متقابل و رشد اقتصادی کشورهای عضو تبدیل می‌گردد.