تمرکز راهبردی بریکس

چرا در شرایطی که برخی از شرکای بازار جهانی خدمات حمل‌ونقل با چالش‌های جدید و اختلالات در حمل‌ونقل مواجه هستند، دستورکار سازنده بریکس با راهکارهای تازه برای تقویت پیوستگی حمل‌ونقلی اقتصاد اوراسیا و اقتصاد جهانی غنی‌تر می‌شود؟

مارات زمباتوف، مدیر مرکز مطالعات میان‌رشته‌ای مؤسسه مدیریت دولتی و شهری «مدرسه عالی اقتصاد»، عضو شورای تجاری روسیه – عمان وابسته به اتاق بازرگانی و صنایع فدراسیون روسیه، کارشناس گروه حمل‌ونقل و زیرساخت شورای تجاری بریکس و نامزد علوم اقتصادی، اظهار داشت: «بیانیه وزیران حمل‌ونقل بریکس که در تاریخ ۱۱ و ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۶ در شهر ناگپور به تصویب رسید، در زمانی منتشر شد که مخاطرات مربوط به پیوستگی حمل‌ونقلی به یکی از مهم‌ترین محورهای دستورکار خبری جهان تبدیل شده بود. به‌نظر می‌رسد دیگر نقطه‌ای در جهان باقی نمانده است که درباره بحران خلیج فارس، اختلال در عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز و انسداد تنگه باب‌المندب بحث نشود. بنابراین، فرمول اصلی این بیانیه مبنی بر ضرورت حفظ زنجیره‌های تأمین و مسیرهای حمل‌ونقل به‌صورت “ایمن، مقرون‌به‌صرفه و پایدار”، همچون شعاری تکراری از روزگارِ نسبتاً امنِ گذشته است که حالا بسیار دور به نظر می‌رسد.

موفقیت اجرای عملی مفاد این بیانیه در آینده بسیار نزدیک، تا حد زیادی به میزان اراده کشورهای عضو بریکس برای حفظ رویکرد سازنده در درون این سازوکار بستگی دارد؛ به‌ویژه آنکه در حال حاضر، دست‌کم میان سه عضو این گروه در منطقه خلیج فارس نوعی تنش وجود دارد. در عین حال، نیاز به اجرای این مفاد تنها به کشورهای بریکس محدود نمی‌شود؛ بلکه کل اقتصاد جهانی به آن نیازمند است، زیرا عملکرد طبیعی اقتصاد جهانی تا حد زیادی به پیوستگی حمل‌ونقلی‌ای وابسته است که کشورهای بریکس در تأمین آن نقش اساسی دارند.

این نیاز به‌ویژه در ارتباط با دو دروازه دریایی خاورمیانه، یعنی تنگه هرمز و تنگه باب‌المندب، به‌روشنی قابل مشاهده است. اگرچه بحران تنگه هرمز نزدیک به پنج ماه است که توجه جهانیان را به خود جلب کرده، اما وضعیت تردد کشتی‌ها در باب‌المندب نیز بار دیگر در هفته گذشته به‌طور محسوسی وخیم‌تر شده است. در عمل، کارکرد عادی حمل‌ونقلی هر دو شریان دریایی مختل شده و این امر موجب اخلال در عبور منظم حدود ۱.۲۴ میلیارد تن کالا در سال (بر اساس میانگین آمار دو سال اخیر) شده است.

بر اساس داده‌های ناظران بین‌المللی، در تاریخ ۲۶ جولای تنها ۱۱ کشتی حامل محموله‌های مواد خام از باب‌المندب عبور کردند که کمترین میزان طی چند ماه گذشته محسوب می‌شود. همچنین در روزهای پایانی هفته، تعداد کشتی‌های مشابه عبوری از تنگه هرمز به کمتر از ۱۰ فروند در روز رسید، در حالی که پیش از آغاز بحران، میانگین عبور روزانه از این تنگه حدود ۱۲۰ تا ۱۴۰ کشتی بود.»

درگیری در منطقه خلیج فارس وارد مرحله‌ای از جهانی‌شدن شده است. تحولات روزهای اخیر به‌طور اجتناب‌ناپذیر بر این واقعیت دلالت دارد. حمله پهپادهای اوکراینی به یک کشتی غیرنظامی ایرانی در دریای خزر و تبادل حملات حساس میان عربستان سعودی و یمن، نشان‌دهنده خروج این درگیری از محدوده خلیج فارس و گسترش آن به عرصه عملیاتی وسیع‌تری است که دیگر محدودیت‌های جغرافیایی مانع تشدید تنش در آن نیست.

تهدیدهای علیه کشتیرانی، دو مسیر مرتبط به هم را نیز در بر گرفته است. تنگه هرمز که پیش‌تر مسیر اصلی خروج محموله‌های تجاری از خلیج فارس، عمدتاً نفت، گاز طبیعی مایع (LNG)، گوگرد و هلیوم، محسوب می‌شد و محل استقرار مهم‌ترین پایانه‌های صادراتی عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت، عراق و ایران بود و تا ۲۰ درصد از عرضه جهانی هیدروکربن‌ها را تأمین می‌کرد، اکنون دیگر در شرایط عادی فعالیت نمی‌کند. تنگه باب‌المندب که اقیانوس هند را به دریای سرخ و کانال سوئز متصل می‌کند و به‌عنوان مسیر جایگزین حمل‌ونقل نفت خلیج فارس مورد استفاده قرار می‌گرفت، به دنبال آن عملاً از شبکه لجستیک حمل‌ونقل جهانی خارج شده است.

انتقال نفت عربستان از خلیج فارس به پایانه‌های دریای سرخ از طریق خط لوله شرق–غرب و بندر ینبع (در حدود ۶ تا ۷ میلیون بشکه در روز، معادل حدود ۲۴۹ میلیون تن در سال)، وابستگی این کشور به تنگه هرمز را کاهش داده بود. با این حال، حملات اخیر انصارالله یمن در دریای سرخ، شرکت سعودی آرامکو را وادار کرده است عرضه نفت از بندر مدیترانه‌ای سیدی کریر را افزایش دهد؛ بندری که نفت خام از طریق خط لوله سومد (SUMED) مصر به آن منتقل می‌شود (این مسیر، جهت شمالی انتقال محموله‌ها از بندر ینبع به مصر از طریق دریای سرخ را تشکیل می‌دهد).

پس از حملات به پالایشگاه جیزان و همچنین بنادر ینبع و جده در ساحل دریای سرخ، اکنون به دشواری می‌توان پیش‌بینی کرد که چه زمانی شرایط به وضعیت پیش از درگیری بازخواهد گشت.

در چنین شرایطی، «بیانیه ناگپور» را می‌توان برنامه‌ای برای گذار از وابستگی به چند گذرگاه محدود و حساس، به سوی یک نظام توزیع‌شده و تاب‌آور حمل‌ونقلی دانست. در این سند، بر مخالفت با اقدامات محدودکننده‌ای که دسترسی به ظرفیت‌های بندری را مختل می‌کند، تأکید شده است. وزیران حمل‌ونقل کشورهای عضو بریکس خواستار تقویت تاب‌آوری بنادر، نوسازی زیرساخت‌ها و به‌کارگیری تجهیزات مدرن شده‌اند.

مهم‌ترین بخش محتوایی این بیانیه، «برنامه چارچوب همکاری بریکس در حوزه لجستیک و زنجیره‌های تأمین» است. مبنای اصلی این برنامه بر این واقعیت استوار است که تجارت جهانی امروز در شرایط گسست زنجیره‌های تأمین، تغییر مسیرهای حمل‌ونقل و نوسانات نرخ‌های حمل دریایی در حال توسعه است. پاسخ به این چالش‌ها باید ایجاد شبکه‌هایی انعطاف‌پذیر، متنوع و قابل اتکا باشد که بتوانند در شرایط بروز گلوگاه‌های لجستیکی، تداوم جابه‌جایی فرامرزی کالا را تضمین کنند.

با توجه به اینکه بریکس، کشورهای دارای حدود ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و نزدیک به ۲۶ درصد تجارت کالایی جهان را در بر می‌گیرد، ظرفیت و مقیاس این مجموعه امکان ایجاد سازوکارهای مستقل برای مقابله با چالش‌های پیوستگی حمل‌ونقلی را فراهم می‌کند. در همین راستا، برنامه چارچوب همکاری بریکس شناسایی خلأهای موجود در زنجیره‌های تأمین، تبادل اطلاعات میان شرکت‌های حمل‌ونقل و توسعه همکاری‌های بین‌المللی در حوزه کشتیرانی را پیش‌بینی کرده است.

همچنین، به‌طور ویژه بر تقویت تولید داخلی تجهیزات سنگین حمل‌ونقل، قطعات یدکی مربوط به این تجهیزات و اجزای حیاتی مورد نیاز تأکید شده است. در این چارچوب، کارخانه‌های مونتاژ و مراکز استراتژیک صادرات مجدد پیشنهاد شده است. این امر نشان‌دهنده تحول مهمی در منطق حمل‌ونقل است و بیانگر تلاش برای یافتن راهکارهایی جهت کاهش پیامدهای منفی «دیکاپلینگ» یا گسست پیوندهای قدیمی تجاری و حمل‌ونقل در چارچوب الگوی متعارف تقسیم کار جهانی است.

بر این اساس، افزایش خوداتکایی زنجیره‌های کالا و حمل‌ونقل، با هدف ایجاد ظرفیت‌های داخلی در زمینه تعمیرات، تأمین تجهیزات و قطعات، به‌گونه‌ای که امکان استمرار فعالیت بنادر، پایانه‌ها یا شبکه‌های ریلی حتی در صورت توقف تأمین‌های متعارف فراهم باشد، باید ضامن تاب‌آوری و تداوم خدمات لجستیکی باشد.

در بیانیه ناگپور، شبکه ریلی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان پیوستگی حمل‌ونقلی معرفی شده است. این بیانیه ایجاد «شبکه پژوهشی راه‌آهن بریکس» (BRICS Railway Research Network) را به رسمیت شناخته است. حوزه‌های اصلی فعالیت این شبکه شامل تبادل فناوری، انجام پژوهش‌های مشترک و تربیت نیروی انسانی متخصص برای صنعت راه‌آهن خواهد بود.

برای نظام حمل‌ونقلی که وابستگی قابل توجهی به تنگه‌های هرمز و باب‌المندب دارد، توسعه مسیرهای زمینی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال–جنوب، ارتباطات ریلی میان روسیه و چین، مسیرهای ترانزیتی ایران و دسترسی‌های ریلی به بنادر خلیج عمان، هرچند قادر نیستند به‌طور کامل جایگزین مسیرهای دریایی از دست‌رفته در تجارت جهانی شوند، اما گزینه‌های تکمیلی برای جابه‌جایی کالا ایجاد کرده و پیامدهای جهانی ناشی از اختلالات محلی را کاهش می‌دهند؛ زیرا مسیرهای جایگزین لجستیکی را فراهم ساخته و استمرار و امنیت زنجیره‌های کالا و حمل‌ونقل را تضمین می‌کنند.

یکی از ویژگی‌های مهم بیانیه ناگپور، ایجاد سازوکارهای دائمی برای انتقال دانش و تجربه است. برگزاری سمینارهای تخصصی فنی و برنامه‌های آموزشی و تربیت نیروی انسانی در دستور کار قرار گرفته و تدوین مجموعه‌ای از تجارب اجرایی و اجرای پروژه‌های پایلوت نیز پیش‌بینی شده است. «مرکز همکاری و نوآوری در تحرک شهری بریکس»(BRICS Urban Mobility Hub) قرار است نهادهای دولتی، اپراتورهای حمل‌ونقل، دانشگاه‌ها، شرکت‌های خصوصی و استارت‌آپ‌های فناوری را در یک چارچوب مشترک گرد هم آورد. بر این اساس، از این پس انتظار می‌رود ریاست هر یک از کشورهای عضو بریکس در دوره‌های آتی، حداقل یک رویداد تخصصی در حوزه حمل‌ونقل و زیرساخت برگزار کند.

محدودیت اصلی این سند در ماهیت داوطلبانه و غیرالزام‌آور بودن حقوقی آن نهفته است. برنامه چارچوب همکاری بریکس هیچ‌گونه تعهد مالی مشترکی برای اعضا ایجاد نمی‌کند. در این سند، فهرستی از پروژه‌های فوری زیرساختی، بودجه مشترک یا شاخص‌های کمی برای کاهش مخاطرات لجستیکی پیش‌بینی نشده است. در نتیجه، دستاوردهای عملی آن به شکل‌گیری مسیرهای مشخص حمل‌ونقلی، اسناد هماهنگ و قابل پذیرش مشترک، بنادر پشتیبان و سازوکارهای تأمین مالی وابسته خواهد بود؛ اموری که باید از رهگذر تلاش‌های داوطلبانه و سازنده کشورهای مشارکت‌کننده در بیانیه تحقق یابد.

در این میان، وجود اراده و رویکردی مبتنی بر همکاری سازنده برای تحقق چشم‌انداز آینده مشترک از اهمیت بسزایی برخوردار است. ملموس‌ترین و مؤثرترین نمود آمادگی برای چنین همکاری‌ای، اجرای پروژه‌های مشترک در حوزه آموزش است؛ زیرا آموزش، به‌طور ذاتی، سرمایه‌گذاری برای آینده محسوب می‌شود. نمونه بارز این همکاری، پروژه موفق «آکادمی حمل‌ونقل بریکس» است. این پروژه در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ به‌عنوان یک برنامه آموزشی بین‌المللی کاربردی از سوی شرکت راه‌آهن روسیه و در ارتباط با فعالیت‌های گروه زیرساخت، حمل‌ونقل و لجستیک شورای تجاری بریکس توسعه یافته است. مهم‌ترین قالب اجرایی آکادمی شامل برگزاری مسترکلاس‌های بین‌المللی برخط، تبادل دانش تخصصی صنعت حمل‌ونقل، برنامه‌ریزی برای دوره‌های کارآموزی و تبادل تجربیات، و اجرای برنامه‌های آموزشی ویژه جوانان است.

از زمان راه‌اندازی آکادمی، ۱۵ مسترکلاس برگزار شده که بیش از سه هزار نفر در آن‌ها شرکت کرده‌اند. همچنین، برنامه‌ریزی برای اجرای تبادلات حرفه‌ای جوانان با هند و امارات متحده عربی آغاز شده است. با برزیل نیز موضوعاتی از جمله آموزش متخصصان صنعت راه‌آهن در دانشگاه‌های حمل‌ونقل روسیه، برگزاری دوره‌های برخط آکادمی و اجرای برنامه‌های آموزشی حضوری با محوریت دانشگاه برازیلیا در دست بررسی است. مهم‌ترین دستاورد این پروژه، گذار از مجموعه‌ای آزمایشی از وبینارها به سمت ایجاد یک شبکه بین‌المللی آموزش حرفه‌ای بوده است.

بیانیه وزیران حمل‌ونقل کشورهای عضو بریکس، با تأکید بر ضرورت تضمین عملکرد ایمن و مستمر زنجیره‌های کالا و حمل‌ونقل در راستای منافع اقتصاد جهانی، ایجاد مسیرهای زمینی پشتیبان برای پوشش ریسک ناشی از گسست پیوستگی حمل‌ونقلی، و راه‌اندازی آکادمی حمل‌ونقل بریکس، همگی در چارچوب دستورکار سازنده‌ای قرار می‌گیرند که بر پایه شکل‌دهی به چشم‌انداز آینده مشترک استوار است؛ چشم‌اندازی که نمایندگان کشورهای موسوم به اکثریت جهانی، از جمله روسیه، چین، هند، برزیل و سایر اعضای بریکس، در جهت تحقق آن تلاش می‌کنند.

اگر تاکنون برای برخی روشن نبوده است که بریکس دقیقاً چه مأموریتی را دنبال می‌کند، دستورکار حمل‌ونقلی این مجموعه پاسخ روشنی به این پرسش ارائه می‌دهد. در آستانه شکل‌گیری نظم نوین اقتصادی جهانی که در آن دیگر جایی برای تسلط نقش ذهنی و یک‌جانبه‌گرایانه هیچ قدرتی نخواهد بود، بریکس در حال تمرکز بر ایجاد زیرساخت‌های همکاری، پیوستگی حمل‌ونقلی و تاب‌آوری اقتصادی است.