پایش ریلی بریکس؛

مارات زمباتوف، مدیر مرکز پژوهش‌های میان‌رشته‌ایِ مؤسسه مدیریت دولتی و شهری «مدرسه عالی اقتصاد»، عضو شورای بازرگانی روسیه–عمان در اتاق بازرگانی و صنایع فدراسیون روسیه، کارشناس گروه شورای بازرگانی بریکس در حوزه حمل و نقل و زیرساخت و دکترای اقتصاد، می‌گوید:

در زمانه‌ای که دگرگونی‌های پرآشوب، ثبات را به چالش کشیده‌اند، بریکس همچنان یکی از معدود پروژه‌های همگرایانه‌ای است که با شتاب در حال تقویت و گسترش است. با وجود آن‌که این ائتلاف هنوز از یک چارچوب نهادی منسجم (مانند دبیرخانه‌ای دائمی) برخوردار نشده است، اما حوزه‌های متعدد همکاریِ بخشی به‌طور مستمر در حال توسعه است. از جمله، هماهنگی میان نهادهای ضدانحصار کشورهای بریکس، انجمن‌های شهرها و شهرداری‌ها، باشگاه‌های بریکس و تشکل‌های جوانان. به بیان دیگر، بریکس نهادهای رسمیِ تثبیت‌شده ندارد، اما سازمان‌ها و ساختارهای همکار در آن کم نیستند.

در همین چارچوب، «لجستیک معناها» در سال جدید پروژه تازه‌ای با عنوان «پایش ریلی بریکس» را آغاز می‌کند؛ و چه‌بسا روزی از دل این پایش، سازمانی نو برای مشارکت (یا همکاری) ریلی بریکس شکل بگیرد. و امروز نگاهی می‌اندازیم به این‌که سال سپری‌شده، در مقیاس رشد و در سالنامه رویدادهای ماندگارِ کشورهای دوستِ حوزه بریکس، با چه نشانه‌ها و دستاوردهایی همراه بوده است.

برزیل

در برزیل، اگرچه به‌صورت رسمی هنوز جمع‌بندی نهایی سال ۲۰۲۵ اعلام نشده، اما تصویر کلی سال کاملاً روشن است. در سال سپری‌شده، دستورکار ریلی برزیل بر افزایش ظرفیت عبور و مرور کریدورهای صادراتی بخش کشاورزی و نیز تعمیق سازوکارهای واگذاری امتیاز (کنسسیون‌ها) و توسعه سرمایه‌گذاری‌های بخش خصوصی متمرکز بوده است.

نمایانگرترین شاخص پویایی بازار، نتایج عملکرد بزرگ‌ترین اپراتور حمل‌ونقل باری «Rumo» به‌شمار می‌آید؛ شرکتی که در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۵ (تازه‌ترین داده‌های موجود) درآمد عملیاتی خالص خود را به ۳.۷۱۱ میلیارد رئال برزیل (۳.۸٪ رشد) معادل ۶۸۹.۱ میلیون دلار رساند. مجموع جابه‌جایی نیز ۲۱.۸ میلیارد تُن-کیلومتر بود (۴٪ رشد نسبت به سه‌ماهه دوم ۲۰۲۴).

در مجموع، کشور با اطمینان در مسیر ساخت آینده‌ای روشن برای راه‌آهن گام برمی‌دارد و با شتاب‌بخشی به گسترش شبکه پایانه‌های باری در امتداد مسیرهای منتهی به دروازه اصلی دریایی ایالت سائوپائولو، یعنی بندر سانتوس (Port of Santos) حرکت می‌کند. هم‌زمان، پایانه‌های جدیدی در ایالت‌های کشاورزی نیز برای پاسخ‌گویی به رشد فزاینده جریان محموله‌های بخش کشاورزی در دست احداث است.

پروژه بزرگ «Rumo» برای احداث خط فدرال Mato Grosso Railway (FMT) به پیشرفت ۷۳ درصدی رسیده و انتظار می‌رود تردد در آن تا میانه ۲۰۲۶ آغاز شود. نخستین بخش این مسیر—از روندونوپولیس تا پایانه جدید میان شهرداری‌های دوم آکینو و کامپو وِرده به طول ۱۶۲ کیلومتر—قرار است طی ماه‌های آینده بهره‌برداری شود.

هند

هند در سال ۲۰۲۵ به روند نوسازی بخش راه‌آهن خود ادامه داد. بر اساس داده‌های سال مالی ۲۰۲۴/۲۰۲۵ (که در هند از اول آوریل آغاز می‌شود)، شرکت هندی IRFC رشد ملایم 1.4 درصدی در سود خالص را ثبت کرد که به ۶۵٫۰۲ میلیارد روپیه (حدود ۷۶۰ میلیون دلار آمریکا) رسید.

درآمد تجمیعی شرکت نیز ۲۷٬۱۵۶ کرور روپیه معادل3.17 میلیارد دلار آمریکا بوده که نشان‌دهنده رشد 1.88 درصدی است.

هم‌زمان، بهره‌برداری از قطارهای تندرو ادامه یافت. در سال تقویمی ۲۰۲۵، ۱۵ قطار جدید« Vande Bharat Express» وارد ناوگان شد. در مجموع، تا پایان دسامبر ۲۰۲۵، ۱۶۴ سرویس قطار تندرو« Vande Bharat» در کشور فعال بود (قطار برقی بین‌شهریِ پروژه بومی راه‌آهن هند با حداکثر سرعت ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت.)

هرچند این ارقام برای کشوری با جمعیت حدود یک‌ونیم میلیارد نفر ممکن است اندکی محدود به نظر برسد، اما باید در نظر داشت که میانگین سرعت بهره‌برداری در خطوط ریلی هند از ۵۱ کیلومتر بر ساعت فراتر نمی‌رود. در این چارچوب، توسعه « Vande Bharat» واقعاً یک دستاورد مهم محسوب می‌شود.

چین

چین در سال ۲۰۲۵ رشد حمل‌ونقل مسافری و باری و همچنین سطح بالای سرمایه‌گذاری زیرساختی را به نمایش گذاشت. شمار سفرهای مسافری با قطار به ۴.۵۹ میلیارد رسید (۶.۴٪ رشد) و حمل بار نیز از ۵.۲۷ میلیارد تن فراتر رفت (۲.۰٪ رشد). سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ثابت در بازه ژانویه تا نوامبر ۲۰۲۵ به ۷۵۳.۸ میلیارد یوان معادل ۱۰۸.۱ میلیارد دلار رسید (۵.۹٪ رشد).

با چنین شتابی در سرمایه‌گذاری، دستیابی به ۵۰ هزار کیلومتر خط‌آهن پرسرعت فقط «آغاز مسیر» به نظر می‌رسد و می‌توان گسترش راه‌آهن پرسرعت چین به فراتر از مرزهای کشور را در راستای ابتکارات حمل‌ونقلی–لجستیکی این کشور پیش‌بینی کرد؛ هرچند این امر احتمالاً در افق میان‌مدت یا بلندمدت محقق خواهد شد. برای کشوری که برنامه‌ریزی اقتصادی را تا چشم‌انداز ۱۰۰ ساله دنبال می‌کند، چنین افقی طبیعی است.

آفریقای جنوبی

برای آفریقای جنوبی، سال ۲۰۲۵ نقطه عطف اصلاحات ریلی بود. اپراتورهای خصوصی به حمل بار در شبکه «Transnet» راه یافتند (از ۲۵ متقاضی، ۱۱ شرکت به مرحله مذاکره پذیرفته شدند). همچنین بهبود نتایج مالی مشاهده شد. (زیان شرکت به ۱.۹ میلیارد رَند کاهش یافت، در حالی‌که یک سال قبل ۷.۳ میلیارد رند بود - به ترتیب معادل حدود ۱۱۵.۳ دلار در برابر ۴۴۳.۱ میلیون دلار.)

این امید وجود دارد که در سال جاری با ورود اپراتورهای خصوصی، حجم حمل بار تا ۲۰ میلیون تُن افزایش یابد و روند بهبود مالی شرکت نیز شتاب بگیرد.

امارات متحده عربی

امارات در سال ۲۰۲۵ توسعه شبکه باری «Etihad Rail» را ادامه داد و هم‌زمان، مقدمات راه‌اندازی مورد انتظارِ حمل‌ونقل مسافری را فراهم کرد. ناوگان باری این شبکه به ۳۸ لوکوموتیو و به‌طور پایدار بیش از ۱۰۰۰ واگن رسید و ظرفیت اعلامیِ حمل بار آن در حدود ۵۹ میلیون تن در سال بود.

«Etihad Rail» همچنان بر پایبندی خود به دستورکار ESG تأکید دارد. هرچند برقی‌سازی ۱۲۰۰ کیلومتر از خطوط ریلی امارات فعلاً پروژه‌ای برای آینده است، اما بنا بر گزارش‌های این شرکت، هر قطار همچنان می‌تواند جایگزین تا ۳۰۰ کامیون باری و آلایندگی ناشی از آن‌ها شود.

اگر مطابق اسناد برنامه‌ای شرکت، آغاز حمل‌ونقل مسافری در ۲۰۲۶ برای افزایش پیوستگی میان ۱۱ شهر واقعاً عملی شود، این رخداد به یک نقطه عطف در توسعه راه‌آهن کل شبه‌جزیره عربستان تبدیل خواهد شد.

ایران

ایران در سال ۲۰۲۵ رشد فعالیت باری و تقویت جهت‌گیری صادراتی–ترانزیتی را به ثبت رساند؛ روندی که با تداوم عملیات در بخش غربی کریدور بین‌المللی «شمال–جنوب» در مسیر رشت–آستارا همراه بوده است. رشد حجم فعالیت باری در ۸ ماه نخست ۲۰۲۵ به ۱۲ درصد رسید و بارهای صادراتی نیز حدود ۴۰ درصد افزایش یافت. هدف‌گذاری شبکه، دستیابی به ۵۴ میلیون تن حمل و نقل ریلی در سال است.

پایان پروژه چابهار–زاهدان تا پایان سال ۲۰۲۶ پیش‌بینی می‌شود (سطح آمادگی ۸۴ درصد برآورد شده است). همچنین انتظار می‌رود بخش مورد انتظار ۱۶۲ کیلومتری رشت–آستارا که مدت‌هاست چشم‌انتظار تکمیل آن هستیم، همین سال به سرانجام برسد.

اتیوپی

در اتیوپی، پروژهAddis Ababa Light Rail در سال ۲۰۲۵ جابه‌جایی روزانه ۶۰ هزار نفر را ثبت کرد (سالانه حدود ۱۶.۵ میلیون نفر) و درآمدی معادل ۲۵۷ میلیون بیر یا ۱.۷ میلیون دلار به دست آورد (حدود ۸۵ درصد رشد نسبت به ۲۰۲۴).

مصر

مصر در سال ۲۰۲۵ بر نوسازی شبکه و افزایش گردش بار تمرکز داشت. در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۵ (تازه‌ترین داده‌های موجود)، حجم حمل بار ریلی از ۱.۳۲ به ۲.۰۴ میلیون تن افزایش یافت (۵۵٪ رشد نسبت به ۲۰۲۴). تولیدکنندگان مصری همچنین ۱۰۶۷ واگن مسافری تحویل دادند.

شرکت«Siemens» نیز در نوسازی شبکه مشارکت دارد و قطار پرسرعت«Velaro» را در نمایشگاه«TransMEA 2025» در قاهره به‌عنوان بخشی از پروژه شبکه ملی قطارهای پرسرعت مصر معرفی کرد. «Velaro» به‌طور ویژه برای شرایط سخت اقلیمی و بیابانی مصر طراحی شده، توان دستیابی به سرعت ۲۵۰ کیلومتر بر ساعت را دارد و ظرفیت آن ۴۸۹ مسافر است. این پروژه ایجاد شبکه‌ای به طول ۲۰۰۰ کیلومتر را هدف گرفته که قاهره، عین‌سخنه، اسکندریه، مرسی‌مطروح و دیگر شهرهای بزرگ را به هم متصل می‌کند.

اندونزی

در اندونزی، قطار پرسرعت «Whoosh» در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۲ میلیون مسافر جابه‌جا کرد. با این حال، این پروژه در نیمه نخست ۲۰۲۵ زیانی معادل ۱.۶ تریلیون روپیه اندونزی (حدود ۹۴ میلیون دلار) ثبت کرده است. با وجود این، برای کشوری با جمعیت نزدیک به ۳۰۰ میلیون نفر، قطار پرسرعت ابزاری ضروری برای افزایش پیوستگی سرزمینی دیده می‌شود. از این‌رو، افزایش تقاضا و در نتیجه رشد درآمد پروژه را می‌توان صرفاً مسئله‌ای وابسته به زمان دانست.

عربستان سعودی

عربستان سعودی هنوز به‌طور رسمی عضو بریکس نشده، اما دعوت شده و در جایگاه کشور «ناظر» قرار دارد. سال ۲۰۲۵ برای این کشور با رشد حمل‌ونقل مسافری و باری همراه بود. شرکت ملی«SAR» تعداد ۷,۹۳۳,۷۵۸ مسافر و حدود ۱۵ میلیون تن بار جابه‌جا کرد. هم‌زمان، عملیات احداث پل زمینی «دریای سرخ – خلیج فارس» ادامه دارد.

در مجموع، این کشور همچنان هژمون ریلی شبه‌جزیره عربستان باقی مانده است؛ و بهره‌برداری از راه‌آهن ترانس‌عربی که با هدف اتصال همه کشورهای حاشیه خلیج فارس در قالب یک شبکه واحد طراحی شده، بی‌تردید بر شالوده راه‌آهن عربستان سعودی استوار خواهد بود؛ شبکه‌ای که طول آن هم‌اکنون از ۵ هزار کیلومتر فراتر رفته است.